સુધા મૂર્તિ દ્વારા લિખિત આ પ્રેરણાદાયી સંસ્મરણોનો ગુજરાતી અનુવાદ નીચે મુજબ છે:
જેઆરડી ટાટા: એક મહાન માનવીની યાદમાં
કદાચ એ ૧૯૭૪ના એપ્રિલ મહિનાની વાત છે. બેંગલોર (બેંગલુરુ) હવે ધીમે-ધીમે ગરમ થઈ રહ્યું હતું અને ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ (IISc) ના કેમ્પસમાં ગુલમહોર ખીલી રહ્યા હતા. હું મારા અનુસ્નાતક (postgraduate) વિભાગમાં એકમાત્ર છોકરી હતી અને લેડીઝ હોસ્ટેલમાં રહેતી હતી. અન્ય છોકરીઓ વિજ્ઞાનના વિવિધ વિભાગોમાં સંશોધન કરી રહી હતી.
મારું સપનું કમ્પ્યુટર સાયન્સમાં ડોક્ટરેટ કરવા માટે વિદેશ જવાનું હતું. મને અમેરિકાની યુનિવર્સિટીઓમાંથી સ્કોલરશિપની ઓફર પણ મળી હતી. મેં ક્યારેય ભારતમાં નોકરી કરવા વિશે વિચાર્યું નહોતું.
એક દિવસ, લેક્ચર હોલથી હોસ્ટેલ તરફ જતી વખતે મેં નોટિસ બોર્ડ પર એક જાહેરાત જોઈ. તે પ્રખ્યાત ઓટોમોબાઈલ કંપની ટેલકો (Telco – હવે ટાટા મોટર્સ) ની નોકરી માટેની જાહેરાત હતી. તેમાં લખ્યું હતું કે કંપનીને મહેનતુ અને તેજસ્વી શૈક્ષણિક રેકોર્ડ ધરાવતા યુવાન એન્જિનિયરોની જરૂર છે.
પરંતુ અંતમાં એક નાની લાઇન લખી હતી: “મહિલા ઉમેદવારોએ અરજી કરવાની જરૂર નથી.”
આ વાંચીને હું ખૂબ જ નારાજ થઈ ગઈ. મારા જીવનમાં પહેલીવાર મારો સામનો લિંગ ભેદભાવ (gender discrimination) સાથે થયો હતો. જોકે મને એ નોકરીમાં કોઈ રસ નહોતો, પણ મેં તેને એક પડકાર તરીકે લીધો. મેં અભ્યાસમાં મારા ઘણા પુરુષ સહપાઠીઓ કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું હતું. ત્યારે મને ખબર નહોતી કે વાસ્તવિક જીવનમાં માત્ર શૈક્ષણિક શ્રેષ્ઠતા જ સફળતા માટે પૂરતી નથી.
હું ગુસ્સામાં મારા રૂમમાં ગઈ. મેં નક્કી કર્યું કે ટેલકોના મેનેજમેન્ટના સર્વોચ્ચ વ્યક્તિને આ અન્યાય વિશે જાણ કરવી જોઈએ. મેં એક પોસ્ટકાર્ડ લીધું, પણ સમસ્યા એ હતી કે મને ખબર નહોતી કે ટેલકોના વડા કોણ છે. મને લાગ્યું કે તે કોઈ ‘ટાટા’ જ હશે. મેં છાપામાં જેઆરડી ટાટાના ફોટા જોયા હતા, એટલે મેં કાર્ડ તેમને સંબોધીને લખવાનું શરૂ કર્યું (જોકે તે સમયે સુમંત મૂળગાંવકર કંપનીના ચેરમેન હતા).
મેં લખ્યું:
“મહાન ટાટા હંમેશા અગ્રેસર રહ્યા છે. તમે જ ભારતમાં લોખંડ, પોલાદ, રસાયણો અને કાપડ જેવા પાયાના ઉદ્યોગો શરૂ કર્યા છે. ૧૯૦૦ની સાલથી તમે ઉચ્ચ શિક્ષણની કાળજી લીધી છે અને ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સની સ્થાપના પણ તમારા કારણે જ થઈ છે. સદનસીબે, હું ત્યાં જ અભ્યાસ કરું છું. પણ મને આશ્ચર્ય થાય છે કે ટેલકો જેવી કંપની લિંગના આધારે ભેદભાવ કેવી રીતે કરી શકે?”
મેં પત્ર પોસ્ટ કર્યો અને ભૂલી ગઈ. દસ દિવસથી પણ ઓછા સમયમાં, મને એક ટેલિગ્રામ મળ્યો જેમાં મને કંપનીના ખર્ચે પુણેમાં ઇન્ટરવ્યુ માટે બોલાવવામાં આવી હતી. હું તો ચોંકી ગઈ! મારી હોસ્ટેલની બહેનપણીઓએ કહ્યું કે મારે આ તકનો લાભ લેવો જોઈએ, મફતમાં પુણે ફરવા મળશે અને ત્યાંની પ્રખ્યાત ‘પુણેરી સાડીઓ’ પણ સસ્તી મળશે. મેં દરેક પાસેથી ૩૦-૩૦ રૂપિયા ભેગા કર્યા. આજે જ્યારે હું પાછળ જોઉં છું ત્યારે મને મારા પુણે જવાના કારણો પર હસવું આવે છે.
પુણે સાથે મારો એ પહેલો પરિચય હતો અને મને એ શહેર ગમી ગયું. આજે પણ પુણે મને એટલું જ વહાલું છે જેટલું મારું વતન હુબલી. મેં પિંપરીમાં ટેલકોની ઓફિસે ઇન્ટરવ્યુ આપ્યો. ત્યાં છ લોકોની પેનલ હતી. મને સમજાઈ ગયું કે આ ગંભીર બાબત છે.
જેવી મેં રૂમમાં એન્ટ્રી કરી, મેં કોઈને ગણગણાટ કરતા સાંભળ્યા, “આ એ જ છોકરી છે જેણે જેઆરડીને પત્ર લખ્યો હતો.” મને ખાતરી હતી કે મને નોકરી નહીં મળે, અને એ જ જિજ્ઞાસાએ મારો ડર ભગાડી દીધો. મેં પેનલને થોડી ઉદ્ધતાઈથી કહ્યું, “આશા છે કે આ માત્ર ટેકનિકલ ઇન્ટરવ્યુ જ હશે.”
તેઓ મારી વાત સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. આજે મને મારા એ વર્તન પર શરમ આવે છે. તેમણે મને તકનીકી પ્રશ્નો પૂછ્યા અને મેં બધાના સાચા જવાબ આપ્યા.
પછી એક વૃદ્ધ સજ્જને ખૂબ જ પ્રેમથી મને કહ્યું, “બેટા, તને ખબર છે અમે કેમ લખ્યું હતું કે મહિલાઓએ અરજી ન કરવી? કારણ કે અમે ક્યારેય ફેક્ટરીના ‘શોપ ફ્લોર’ પર મહિલાઓને કામ પર રાખી નથી. આ કોઈ કોલેજ નથી, ફેક્ટરી છે. તારો શૈક્ષણિક રેકોર્ડ ઉત્તમ છે, તારા જેવા લોકોએ રિસર્ચ લેબોરેટરીમાં કામ કરવું જોઈએ.”
મેં જવાબ આપ્યો, “પણ સાહેબ, તમારે ક્યાંકથી તો શરૂઆત કરવી જ પડશે, નહીંતર કોઈ મહિલા ક્યારેય તમારી ફેક્ટરીમાં કામ નહીં કરી શકે.”
અંતે, મને નોકરી મળી ગઈ. મેં ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું કે હું પુણેમાં નોકરી કરીશ. ત્યાં જ મને કર્ણાટકનો એક શરમાળ યુવાન મળ્યો, અમે મિત્રો બન્યા અને પછી લગ્ન કર્યા (નારાયણ મૂર્તિ).
ટેલકોમાં જોડાયા પછી મને સમજાયું કે જેઆરડી ટાટા કોણ હતા – ભારતીય ઉદ્યોગ જગતના બિનતાજ બાદશાહ. પણ હું મુંબઈ ટ્રાન્સફર થઈ ત્યાં સુધી તેમને મળી શકી નહોતી. એક દિવસ બોમ્બે હાઉસમાં હું ચેરમેન મુલગાંવકર (SM) ને રિપોર્ટ બતાવવા ગઈ હતી ત્યારે અચાનક જેઆરડી અંદર આવ્યા. લોકો તેમને પ્રેમથી “અપ્રો જેઆરડી” (આપણા જેઆરડી) કહેતા.
એસએમ સાહેબે મારી ઓળખાણ કરાવી, “જેહ, આ છોકરી એન્જિનિયર છે અને ટેલકોના શોપ ફ્લોર પર કામ કરનારી પહેલી મહિલા છે.” જેઆરડીએ મારી સામે જોયું. હું પ્રાર્થના કરી રહી હતી કે તે પેલા પોસ્ટકાર્ડ વિશે કંઈ ન પૂછે. તેમણે હસીને કહ્યું, “આપણા દેશમાં છોકરીઓ એન્જિનિયરિંગમાં આવે છે તે જોઈને આનંદ થયો.”
ત્યારબાદ હું જેઆરડીને ઘણી વાર મળતી. એક દિવસ ઓફિસ પછી હું મારા પતિની રાહ જોતી ઊભી હતી, ત્યારે જેઆરડી મારી પાસે આવીને ઊભા રહ્યા. તેમણે પૂછ્યું, “કેમ અહીં ઊભા છો?” મેં કહ્યું, “મારા પતિ લેવા આવે તેની રાહ જોઉં છું.” તેમણે કહ્યું, “અંધારું થઈ ગયું છે, કોઈ નથી અહીં. હું તારા પતિ આવે ત્યાં સુધી તારી સાથે ઊભો રહીશ.” ભારતના આટલા મોટા ઉદ્યોગપતિ એક સામાન્ય કર્મચારી માટે રાહ જોતા ઊભા રહ્યા, તે તેમની સાદગી હતી. જ્યારે મૂર્તિ આવ્યા ત્યારે જેઆરડીએ મજાકમાં કહ્યું, “યુવાન, તારી પત્નીને ક્યારેય રાહ ન જોવડાવતો.”
૧૯૮૨માં જ્યારે મારે ટેલકો છોડવાની હતી, ત્યારે હું જેઆરડીને મળી. તેમણે પૂછ્યું, “હવે શું કરશો?” મેં કહ્યું, “સાહેબ, મારા પતિ ‘ઇન્ફોસિસ’ નામની કંપની શરૂ કરી રહ્યા છે એટલે અમે પુણે જઈએ છીએ.”
તેમણે મને જે સલાહ આપી તે મને આજે પણ યાદ છે: “ક્યારેય ડર કે ખચકાટ સાથે શરૂઆત ન કરવી, હંમેશા આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ વધવું. અને જ્યારે તમે સફળ થાઓ, ત્યારે સમાજને પાછું આપજો (Give back to society). સમાજ આપણને ઘણું આપે છે, આપણે તેનું ઋણ ચૂકવવું જોઈએ.”
મેં જેઆરડીને છેલ્લી વાર ત્યારે જ જોયા હતા. આજે એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં ૫૦ ટકા છોકરીઓ છે, ફેક્ટરીઓમાં મહિલાઓ કામ કરે છે. આ બધું જોઈને મને જેઆરડીની યાદ આવે છે. જો સમય પાછો ફરે, તો હું ઈચ્છીશ કે જેઆરડી આજે જીવતા હોત અને જોત કે અમે જે કંપની શરૂ કરી હતી તે કેટલી મોટી થઈ છે.
ટાટા ગ્રુપ માટે મારો આદર હંમેશા અકબંધ રહેશે. જેઆરડીની એ વાદળી આંખો મને હંમેશા આકાશની વિશાળતા અને ભવ્યતાની યાદ અપાવે છે
