ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને રાજકીય ઉત્થાનમાં કવિઓનું યોગદાન પાયાના પથ્થર જેવું રહ્યું છે. માત્ર કવિતા લખવા પૂરતું નહીં, પણ સમાજને જગાડવા અને ગુજરાતની અસ્મિતાને વૈશ્વિક ઓળખ અપાવવામાં આ સાહિત્યકારોનો મોટો હાથ છે.
આ પ્રવાહને આપણે કેટલાક મુખ્ય તબક્કાઓમાં વહેંચી શકીએ:
૧. અર્વાચીન ગુજરાતના ઘડવૈયા: કવિ નર્મદ
જો ગુજરાતની ‘અસ્મિતા’ શબ્દ કોઈએ આપ્યો હોય, તો તે કવિ નર્મદ છે.
* ગૌરવગાન: તેમનું અમર ગીત “જય જય ગરવી ગુજરાત” આજે પણ દરેક ગુજરાતીના હૃદયમાં ગૌરવની લાગણી જન્માવે છે.
* સમાજ સુધારણા: અંધશ્રદ્ધા, બાળલગ્ન અને કુરિવાજો સામે તેમણે કલમ ઉપાડીને સમાજને આધુનિકતા તરફ વાળ્યો હતો.
૨. રાષ્ટ્રીય શાયર: ઝવેરચંદ મેઘાણી
ગાંધીજીએ જેમને *’રાષ્ટ્રીય શાયર’*નું બિરુદ આપ્યું હતું, તેવા મેઘાણીએ ગુજરાતના લોકસાહિત્યને જીવંત કર્યું.
* લોકચેતના: ‘કસુંબીનો રંગ’ અને ‘શિવાજીનું હાલરડું’ જેવા કાવ્યો દ્વારા તેમણે આઝાદીની લડતમાં યુવાનોમાં શૌર્ય પૂર્યું હતું.
* સૌરાષ્ટ્રની રસધાર: તેમણે ગામડે-ગામડે ફરીને લુપ્ત થતી લોકકથાઓ એકઠી કરી, જે આજે ગુજરાતના સંસ્કાર વારસાની ઓળખ છે.
૩. ગાંધીયુગના દ્રષ્ટા: ઉમાશંકર જોશી અને સુંદરમ્
આ કવિઓએ સાહિત્યને મહેલોમાંથી બહાર લાવીને સામાન્ય માણસ અને રાષ્ટ્રભક્તિ સાથે જોડ્યું.
* વિશ્વમાનવી: ઉમાશંકર જોશીએ *”વ્યક્તિ મટી બનું વિશ્વમાનવી”*નો સંદેશ આપી ગુજરાતને સંકુચિતતામાંથી બહાર લાવી ઉદાર દ્રષ્ટિકોણ આપ્યો.
* રાષ્ટ્રભાવના: ભારતની સ્વતંત્રતાના સંગ્રામમાં તેમની કવિતાઓએ નૈતિક બળ પૂરું પાડ્યું હતું.
૪. આધ્યાત્મિક અને નૈતિક પાયો: નરસિંહ અને મીરાં
ગુજરાતનું ઉત્થાન માત્ર ભૌતિક નથી, પણ નૈતિક પણ છે.
* વૈષ્ણવ જન: નરસિંહ મહેતાનું પદ “વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ” એ માત્ર ભજન નથી, પણ માનવતાનો દસ્તાવેજ છે, જેણે ગાંધીજીના વિચારોને આકાર આપ્યો.
* સમાનતા: જ્ઞાતિ-જાતિના ભેદભાવ ભૂલીને ભક્તિ દ્વારા સામાજિક સમરસતાનો પાયો આ કવિઓએ નાખ્યો હતો.
